Dat nye Testament düdesch gantz vlytigen gecorrigeret mit eynem Register. Martinus Luther. Wittemberch: dorch Hans Lufft, [1525]. Sygn. Sd.154

Jednym z najcenniejszych cymeliów w naszej kolekcji starych druków jest Nowy Testament wydany w 1525 roku w wittenberskiej oficynie Hansa Luffta – naczelnego drukarza powstających wówczas pod auspicjami Marcina Lutra niemieckich przekładów tekstu biblijnego.Książkę otwiera przedmowa Lutra, a zamyka ją posłowie Jana Bugenhagena, Wolinianina z pochodzenia, najbliższego współpracownika Reformatora. Zasadniczą jej część stanowi 27 ksiąg Nowego Testamentu w języku średnio-dolno-niemieckim, zwanym inaczej hanzeatyckim. Dialekt ten był w XIV–XVII wieku nie tylko dominującym wariantem niemczyzny w północnej części Cesarstwa, ale uchodził też za ‚lingua franca’ całego regionu bałtyckiego i północnomorskiego. Niestety, nazwisko autora – lub autorów – prezentowanego przekładu nie jest znane. Wiadomo jednak, że został on wykonany na podstawie opracowanego przez Lutra jesienią 1522 roku tłumaczenia Nowego Testamentu z greki na język wczesno-nowo-wysoko-niemiecki – stanowiący drugą z powszechnie wówczas używanych odmian niemczyzny, dominującą w południowej części Cesarstwa. Celem publikacji obu przekładów było możliwie szerokie upowszechnienie tekstu biblijnego, co Luter zamierzał osiągnąć poprzez wykorzystanie idiomów i słownictwa używanego w mowie potocznej: „Trzeba pytać matek po domach, dzieci na ulicach i zwykłych ludzi na targu, patrzeć im na gęby, jak gadają, i dopiero potem tłumaczyć” – tak w 1530 roku opisał swą metodę w ‚Liście od tłumacza’.Dzieło wydrukowano szwabachą na 375 kartach formatu quarto (w naszym egzemplarzu brakuje niestety karty tytułowej). Początki poszczególnych ksiąg i rozdziałów otwierają ozdobne inicjały. Najbardziej dekoracyjna jest Apokalipsa, którą zaopatrzono w 21 całostronicowych drzeworytów autorstwa Georga Lembergera. Grafiki te wzorowane były na rycinach, które ukazały się we wspomnianym przekładzie Lutra z 1522 roku, a których autorem był Łukasz Cranach starszy – ten zaś inspirował się sławnym cyklem ‚Apocalipsis cum figuris’ Albrechta Dürera.Przedstawiany egzemplarz co najmniej od końca XVIII stulecia znajdował się w zbiorach biblioteki Gimnazjum Mariackiego – najważniejszej książnicy dawnego Szczecina. Świadczą o tym nie tylko znaki własnościowe (sygnatury, pieczątka), lecz także odnotowanie książki w pochodzącym z ostatniej ćwierci XVIII wieku katalogu systematycznym tej instytucji. David Friedrich Ebert (1740–1789) – ówczesny bibliotekarz i autor katalogu – opisał to dzieło następująco: „bardzo stare i rzadkie wydanie Nowego Testamentu w języku dolononiemieckim”. Co ciekawe, Ebert nie podał właściwego tytułu książki (co zwykle czynił), ponieważ widocznie już wówczas była ona pozbawiona karty tytułowej. Wcześniejsze losy zabytku nie są obecnie znane. Nim trafił on do szczecińskich zbiorów bibliotecznych, miał co najmniej dwóch właścicieli lub czytelników, którzy zostawili w nim trochę rękopiśmiennych glos (ich dukt wskazuje na XVI/XVII wiek), ale nie ma wśród nich zapisek umożliwiających identyfikację ich tożsamości. Pewne informacje na temat pochodzenia książki skrywa zapewne ozdobna oprawa introligatorska – jej analiza jeszcze przed nami.

M.G.